To zdanie prawnicy, lekarze i pracownicy opieki społecznej słyszą zaskakująco często:
„Ale przecież jestem next of kin”.
Czasem wypowiada się je zdezorientowanym tonem, czasem z frustracją. Nierzadko ma ono zakończyć dyskusję. Osoba, która je wypowiada, zakłada, że jako najbliższy żyjący krewny ma prawo podejmować decyzje, otrzymywać informacje lub przejąć kontrolę nad sprawami bliskiej osoby.
Takie przekonanie jest zrozumiałe. Szpitale, domy opieki, pracodawcy, a nawet aplikacje w telefonach regularnie proszą o podanie danych osoby określanej jako next of kin. Pojęcie to jest tak powszechnie używane, że może sprawiać wrażenie formalnego statusu prawnego.
W rzeczywistości tak nie jest.
Określenie kogoś jako next of kin może wskazywać na relację z daną osobą. Może oznaczać, że zostanie się powiadomionym w nagłym przypadku, a własna opinia może mieć duże znaczenie. Samo wskazanie jako next of kin nie stanowi jednak źródła uprawnień prawnych.
Najważniejsze pytanie rzadko brzmi:
„Kto jest najbliższym krewnym?”
Należy raczej zapytać:
„Jaka decyzja ma zostać podjęta i z czego wynika uprawnienie do jej podjęcia?”
Co właściwie oznacza „next of kin”?
W codziennym użyciu termin next of kin oznacza zazwyczaj najbliższego krewnego albo osobę, którą dana osoba chciałaby wskazać jako kontakt w nagłym przypadku.
Nie musi to być krewny. Można wskazać nieformalnego partnera, bliskiego przyjaciela, a nawet sąsiada.
Problem pojawia się wtedy, gdy „osoba do kontaktu” zostaje utożsamiona z „osobą prawnie uprawnioną do podejmowania decyzji”.
Są to dwa zupełnie różne pojęcia.
W zależności od okoliczności uprawnienie do podjęcia decyzji może wynikać z:
- decyzji samej zainteresowanej osoby;
- pełnomocnictwa trwałego, czyli Lasting Power of Attorney;
- orzeczenia Court of Protection;
- testamentu;
- dokumentu Grant of Probate albo Letters of Administration;
- konkretnego przepisu prawa.
Samo określenie next of kin nie zastępuje żadnej z tych podstaw prawnych.
Co w sytuacji, gdy dana osoba nadal ma zdolność do podejmowania decyzji?
Jeżeli osoba dorosła jest w stanie podjąć konkretną decyzję, należy ona wyłącznie do niej.
Małżonek, dzieci ani inni krewni nie nabywają prawa do zmiany lub podważenia tej decyzji tylko dlatego, że są najbliższymi członkami rodziny. Dotyczy to również sytuacji, w której rodzina uważa decyzję za nierozsądną.
Ustawa Mental Capacity Act 2005, regulująca kwestie zdolności do podejmowania decyzji w Anglii i Walii, wprowadza domniemanie, że osoba dorosła ma taką zdolność.
Przewiduje również, że nie można uznać osoby za niezdolną do podjęcia decyzji wyłącznie dlatego, że podejmuje ona decyzję uznawaną przez innych za nierozsądną.
Zdolność należy oceniać w odniesieniu do konkretnej decyzji. Osoba może być w stanie zdecydować, co chce zjeść lub jak spędzić popołudnie, ale jednocześnie nie rozumieć złożonej decyzji dotyczącej finansów albo leczenia.
Punktem wyjścia jest zatem sama osoba zainteresowana i jej prawo do podejmowania własnych decyzji, a nie hierarchia członków rodziny.
Co się zmienia, gdy osoba nie ma zdolności do podjęcia decyzji?
Utrata zdolności do podjęcia konkretnej decyzji nie oznacza automatycznie, że uprawnienie przechodzi na najbliższego krewnego.
Nie istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą małżonek zawsze podejmuje decyzje za drugiego małżonka albo najstarsze dziecko przejmuje kontrolę nad sprawami rodzica.
Rodzina nie nabywa automatycznie uprawnień tylko dlatego, że bliska osoba nie może samodzielnie decydować.
Należy ustalić, czy komuś formalnie przyznano odpowiednie umocowanie prawne.
W sprawach majątkowych i finansowych może je posiadać:
pełnomocnik ustanowiony na podstawie Lasting Power of Attorney for Property and Financial Affairs; albo Deputy, czyli przedstawiciel wyznaczony przez Court of Protection.
W sprawach dotyczących zdrowia i opieki może działać pełnomocnik ustanowiony na podstawie Lasting Power of Attorney for Health and Welfare.
Court of Protection może również wydać orzeczenie w konkretnej sprawie albo wyznaczyć Deputy. Wyznaczanie przedstawicieli w sprawach osobistych i zdrowotnych jest jednak mniej powszechne niż w sprawach finansowych i majątkowych.
W innych przypadkach osobą podejmującą decyzję może być właściwy specjalista. Lekarz może na przykład ocenić, czy określone leczenie jest klinicznie uzasadnione, a następnie czy jego zastosowanie leży w najlepszym interesie pacjenta.
Zgodnie z Mental Capacity Act każda decyzja podejmowana za osobę, która nie ma zdolności do jej samodzielnego podjęcia, musi służyć jej najlepiej pojętemu interesowi, określanemu jako best interests.
Przy ustalaniu, co leży w najlepszym interesie danej osoby, należy — w miarę możliwości i stosownie do sytuacji — uwzględnić stanowisko osób zaangażowanych w opiekę nad nią lub zainteresowanych jej dobrostanem.
Ich opinie mogą pomóc w ustaleniu życzeń, uczuć, przekonań i wartości osoby, której dotyczy decyzja.
Zdanie członka rodziny może mieć zatem bardzo duże znaczenie. Córka, która przez wiele lat opiekowała się ojcem, może znać jego preferencje znacznie lepiej niż specjalista, który spotkał go tylko raz.
Konsultacja nie jest jednak tym samym co wyrażenie zgody.
Członek rodziny nie jest pytany, jaką decyzję podjąłby we własnej sprawie. Jego rolą jest pomoc osobie prawnie odpowiedzialnej w zrozumieniu, co jest ważne dla osoby, która utraciła zdolność do podjęcia decyzji.
Nie przeprowadza się rodzinnego głosowania. Najstarsze dziecko nie ma głosu decydującego.
Podobnie osoba wskazana jako next of kin w formularzu szpitalnym nie ma automatycznie pierwszeństwa przed wieloletnim partnerem, przyjacielem lub opiekunem, który lepiej zna daną osobę.
Czy „next of kin” ma prawo dostępu do informacji?
Wskazanie jako next of kin nie daje ogólnego prawa do uzyskania poufnych informacji medycznych lub związanych z opieką.
Możliwość udostępnienia informacji zależy między innymi od:
- zgody danej osoby;
- jej zdolności do podejmowania decyzji;
- celu ujawnienia informacji;
- tego, czy ujawnienie jest uzasadnione jej interesem.
Dostęp do informacji pozostaje ograniczony również po śmierci.
Zgodnie z Access to Health Records Act 1990 główne ustawowe prawa dostępu do dokumentacji medycznej osoby zmarłej przysługują jej przedstawicielowi osobistemu oraz osobie, która może dochodzić roszczenia wynikającego ze śmierci.
Ustawa nie przyznaje ogólnego prawa dostępu każdemu, kto określa siebie jako next of kin.
Istotne jest również rozróżnienie między next of kin a nearest relative w rozumieniu Mental Health Act 1983.
Nearest relative to ustawowo zdefiniowana funkcja obejmująca określone prawa i obowiązki. Nie jest to po prostu inne określenie osoby do kontaktu w nagłym przypadku albo najbliższego członka rodziny.
C
o dzieje się po śmierci?
Śmierć zmienia ramy prawne, ale nie sprawia, że osoba wskazana jako next of kin automatycznie uzyskuje ogólne uprawnienia.
Jeżeli istnieje ważny testament, zazwyczaj wskazuje on wykonawców testamentu odpowiedzialnych za zarządzanie spadkiem. Określa również, kto ma odziedziczyć majątek.
Wykonawcą testamentu może być członek rodziny, ale również przyjaciel, prawnik albo inna zaufana osoba.
Beneficjentami mogą być członkowie rodziny, przyjaciele lub organizacje charytatywne. Bliski krewny może również zostać całkowicie pominięty w testamencie.
Fakt bycia najbliższym krewnym osoby zmarłej nie pozwala zastąpić wyznaczonego wykonawcy testamentu ani zmienić sposobu podziału majątku ustalonego przez zmarłego.
Co się dzieje, gdy nie ma testamentu?
Jeżeli nie istnieje ważny testament, spadek jest dzielony zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego, określanymi w Wielkiej Brytanii jako intestacy rules.
W takiej sytuacji relacje rodzinne mają szczególne znaczenie. Określenie next of kin nadal jednak pozostaje uproszczeniem, które może prowadzić do nieporozumień.
Przepisy określają, kto dziedziczy i w jakich proporcjach.
Prawo do spadku może przysługiwać pozostającemu przy życiu małżonkowi lub partnerowi cywilnemu oraz dzieciom. Jeżeli takich osób nie ma, do dziedziczenia mogą zostać powołani dalsi krewni według określonej kolejności.
Majątek nie przechodzi automatycznie na osobę, która w potocznym rozumieniu wydaje się najbliższym krewnym zmarłego.
Może to prowadzić do nieoczekiwanych konsekwencji.
Partner pozostający w związku nieformalnym mógł przez wiele lat figurować jako next of kin, ale samo to wskazanie nie daje mu prawa do dziedziczenia zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego.
Kilkoro dzieci może mieć równe prawa do spadku bez względu na ich wiek albo stopień bliskości relacji ze zmarłym.
Również prawo do ubiegania się o dokument uprawniający do zarządzania spadkiem nie oznacza, że dana osoba staje się właścicielem całego majątku.
Administrator spadku ma obowiązek zgromadzić i zarządzać majątkiem na rzecz wszystkich osób uprawnionych.
Kolejność osób uprawnionych do uzyskania dokumentu pozwalającego na zarządzanie spadkiem bez testamentu określają Non-
Contentious Probate Rules.
Pierwszeństwo wynika przede wszystkim z praw do spadku na podstawie zasad dziedziczenia ustawowego, a nie z nieformalnego wskazania jako next of kin.
Kto decyduje o pogrzebie?
Osoba wskazana jako next of kin nie uzyskuje również automatycznego prawa do podejmowania decyzji dotyczących pogrzebu.
Odpowiedzialność za organizację pogrzebu spoczywa zazwyczaj na wykonawcy testamentu albo — gdy nie ma wykonawcy — na osobie uprawnionej do zarządzania spadkiem.
Życzenia zmarłego dotyczące pogrzebu mogą mieć duże znaczenie, ale co do zasady nie są prawnie wiążące.
Jeżeli członkowie rodziny nie zgadzają się co do pochówku, kremacji lub prawa do dysponowania ciałem, spór może bardzo szybko wymagać pilnej interwencji prawnej.
Czy „next of kin” może podważyć testament?
Samo bycie najbliższym krewnym nie stanowi podstawy do podważenia testamentu.
Członek rodziny może mieć interes prawny w sporze spadkowym, jeżeli odniósłby korzyść na podstawie wcześniejszego testamentu albo zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego, gdyby zakwestionowany testament został uznany za nieważny.
Nadal musi jednak istnieć właściwa podstawa prawna do jego podważenia.
Może nią być między innymi:
- brak zdolności do sporządzenia testamentu;
- wywarcie bezprawnego wpływu na testatora;
- brak wiedzy i akceptacji treści testamentu;
- sfałszowanie dokumentu;
- niedochowanie wymaganych formalności.
Podobnie roszczenie na podstawie Inheritance (Provision for Family and Dependants) Act 1975 nie jest ogólnym środkiem prawnym dostępnym każdemu niezadowolonemu krewnemu.
Ustawa określa kategorie osób, które mogą wystąpić z roszczeniem. Obejmują one niektórych małżonków, partnerów, dzieci oraz osoby pozostające na utrzymaniu zmarłego.
Partner pozostający w związku nieformalnym albo osoba niespokrewniona, która była finansowo zależna od zmarłego, może spełniać ustawowe warunki.
Jednocześnie brat lub siostra, którzy nie byli utrzymywani przez zmarłego, mogą nie mieć prawa do wystąpienia z takim roszczeniem.
Relacja rodzinna może oznaczać zainteresowanie sprawą. Nie daje jednak automatycznie uprawnień, prawa do spadku ani wystarczającej podstawy do wszczęcia postępowania.
Określenie, a nie uprawnienie prawne
Next of kin jest użytecznym określeniem stosowanym w codziennym życiu. Pozwala organizacji ustalić, z kim należy skontaktować się w nagłym przypadku, i może wskazywać osobę, która bardzo dobrze zna danego człowieka.
Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy temu pojęciu przypisuje się szersze znaczenie prawne, którego ono nie posiada.
Wskazanie jako next of kin nie daje automatycznego prawa do:
- zarządzania finansami innej osoby;
- wyrażania zgody na leczenie;
- otrzymywania poufnych informacji;
- zarządzania spadkiem;
- dziedziczenia majątku;
- podważenia testamentu.
Niektóre z tych praw mogą w danej sytuacji rzeczywiście przysługiwać, ale każde z nich musi mieć odrębną podstawę prawną.
Gdy ktoś mówi: „Ale przecież jestem next of kin”, nie oznacza to, że jego relacja z daną osobą jest bez znaczenia. Przeciwnie — może być bardzo ważna.
Nie rozstrzyga jednak automatycznie kwestii prawnej.
Spory często powstają dlatego, że różni członkowie rodziny próbują odpowiedzieć na różne pytania prawne.
Jeżeli istnieje konflikt dotyczący tego, kto może podjąć decyzję, zarządzać spadkiem albo wystąpić z roszczeniem, należy możliwie wcześnie ustalić źródło uprawnienia.
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani profesjonalnej. Należy pamiętać, że od czasu publikacji tego artykułu prawo mogło ulec zmianie.